Trầm cảm có phải là bệnh tâm thần không? Cách hiểu triệu chứng, rối loạn và các bước tiếp theo

Có, trầm cảm có thể là một bệnh tâm thần. Chính xác hơn, trầm cảm lâm sàng thường được mô tả là một tình trạng sức khỏe tâm thần, một rối loạn khí sắc hoặc một rối loạn tâm thần khi các triệu chứng kéo dài, gây đau khổ và làm gián đoạn cuộc sống đủ mức để đáp ứng tiêu chuẩn lâm sàng. Điều đó không có nghĩa là mỗi ngày buồn bã đều là trầm cảm, và cũng không có nghĩa là một điểm sàng lọc có thể đưa ra chẩn đoán chính thức. Nó có nghĩa là trầm cảm là có thật, có thể điều trị và không chỉ là sự yếu đuối tạm thời hay vấn đề thái độ. Nếu bạn đang cố hiểu tâm trạng của mình, một bản tự đánh giá BDI miễn phí có thể giúp bạn suy ngẫm về các kiểu triệu chứng trước khi quyết định có nên nói chuyện với một chuyên gia đủ năng lực hay không.

Câu trả lời ngắn: trầm cảm có thể là một bệnh tâm thần

Khi mọi người hỏi “trầm cảm có phải là bệnh tâm thần không”, họ thường đang hỏi hai điều cùng lúc: trầm cảm có thật không, và nó có khác với nỗi buồn thông thường không? Câu trả lời cho cả hai là có.

Trầm cảm không chỉ đơn giản là tâm trạng xấu. Trong bối cảnh lâm sàng, các rối loạn trầm cảm bao gồm những kiểu triệu chứng như tâm trạng thấp, mất hứng thú hoặc niềm vui, thay đổi giấc ngủ hoặc khẩu vị, ít năng lượng, khó tập trung, cảm giác tội lỗi hoặc vô giá trị, cử động chậm lại hoặc bồn chồn, và đôi khi có ý nghĩ về cái chết hoặc tự làm hại bản thân. Kiểu triệu chứng này quan trọng vì trầm cảm ảnh hưởng đến cách một người cảm nhận, suy nghĩ, hành xử và hoạt động trong đời sống hằng ngày.

Cụm từ “bệnh tâm thần” rất rộng và đôi khi mang nặng cảm xúc. Nhiều nguồn chuyên môn dùng các thuật ngữ như rối loạn tâm thần, rối loạn khí sắc, rối loạn trầm cảm hoặc tình trạng sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên trong ngôn ngữ hằng ngày, nói rằng trầm cảm nặng là một bệnh tâm thần là hợp lý, vì nó liên quan đến những thay đổi liên quan đến sức khỏe trong tâm trạng, suy nghĩ, hành vi và chức năng.

Điểm quan trọng nhất là điều thực tế: trầm cảm xứng đáng được chăm sóc, không phải bị đổ lỗi. Gọi nó là bệnh tâm thần không nên được dùng để làm ai đó xấu hổ. Cách gọi đó nên giúp mọi người hiểu rằng triệu chứng có thể được đánh giá, hỗ trợ và điều trị.

Trầm cảm, nỗi buồn và căng thẳng không giống nhau

Buồn là một cảm xúc bình thường của con người. Căng thẳng là phản ứng trước áp lực, mối đe dọa, thay đổi hoặc quá tải. Đau buồn có thể là phản ứng tự nhiên trước mất mát. Những trải nghiệm này có thể rất đau đớn mà không phải là rối loạn trầm cảm.

Trầm cảm khác đi khi tâm trạng thấp hoặc mất hứng thú kéo dài đủ lâu, xuất hiện cùng các triệu chứng khác và cản trở đời sống hằng ngày. Một người có thể khó làm việc, học tập, duy trì các mối quan hệ, chăm sóc cơ thể hoặc tận hưởng những hoạt động từng có ý nghĩa. Trải nghiệm này cũng có thể bao gồm các triệu chứng thể chất như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, thay đổi khẩu vị, đau nhức hoặc cảm giác nặng nề như bị chậm lại.

Thời gian không phải là yếu tố duy nhất, nhưng thường là một tín hiệu hữu ích. Nhiều mô tả lâm sàng dùng khoảng thời gian khoảng hai tuần như một phần của ngưỡng cho một giai đoạn trầm cảm nặng. Dù vậy, chỉ thời gian thôi là chưa đủ. Đánh giá chuyên môn cũng xem xét mức độ nghiêm trọng, an toàn, tiền sử y khoa, việc sử dụng chất, bối cảnh cuộc sống và liệu một tình trạng khác có thể giải thích các triệu chứng hay không.

Vì vậy, một người có thể cảm thấy trầm buồn mà không có rối loạn trầm cảm. Cũng có thể xem nhẹ các triệu chứng nghiêm trọng vì chúng phát triển từ từ. Nhìn kỹ các kiểu biểu hiện một cách không phán xét hữu ích hơn là tranh luận về nhãn gọi.

Bệnh tâm thần, rối loạn tâm thần, rối loạn khí sắc hay bệnh lý?

Cách dùng từ có thể gây nhầm lẫn vì các nguồn khác nhau dùng các thuật ngữ khác nhau.

“Bệnh tâm thần” là một thuật ngữ bao quát phổ biến. Nó thường chỉ các tình trạng sức khỏe ảnh hưởng đến tâm trạng, suy nghĩ, hành vi, nhận thức hoặc hoạt động hằng ngày. Dưới phạm vi đó, trầm cảm có thể phù hợp khi nó kéo dài và có ý nghĩa lâm sàng.

“Rối loạn tâm thần” là cụm từ trang trọng hơn, thường được dùng trong các hệ thống phân loại và văn bản y tế công cộng. Rối loạn trầm cảm nặng, rối loạn trầm cảm dai dẳng, trầm cảm theo mùa và trầm cảm chu sinh hoặc sau sinh là những ví dụ về các tình trạng trầm cảm có thể xuất hiện trong thảo luận lâm sàng.

“Rối loạn khí sắc” cụ thể hơn. Trầm cảm ảnh hưởng đến tâm trạng, hứng thú, động lực, giấc ngủ, năng lượng và suy nghĩ, vì vậy nó thường được xếp cùng các rối loạn khí sắc. Rối loạn lưỡng cực cũng là một rối loạn khí sắc, nhưng trầm cảm lưỡng cực không giống trầm cảm nặng đơn cực vì nó xảy ra trong một tình trạng cũng có thể bao gồm các giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ.

“Bệnh lý” đôi khi được dùng trong lời nói hằng ngày để nhấn mạnh rằng trầm cảm là thật và liên quan đến sức khỏe. Tuy nhiên, “tình trạng sức khỏe tâm thần” hoặc “rối loạn trầm cảm” thường rõ hơn với người đọc, vì trầm cảm liên quan đến các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội chứ không phải một nguyên nhân đơn giản duy nhất.

Vì vậy, nếu bạn đang hỏi trầm cảm là bệnh tâm thần hay rối loạn, câu trả lời an toàn nhất là: trầm cảm lâm sàng là một tình trạng sức khỏe tâm thần được công nhận và thường được phân loại là rối loạn trầm cảm hoặc rối loạn khí sắc. Nỗi buồn thông thường là một cảm xúc; trầm cảm là một kiểu triệu chứng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chức năng.

Điều gì có thể kích hoạt trầm cảm hoặc làm tăng nguy cơ?

Trầm cảm hiếm khi có một nguyên nhân kích hoạt đơn giản duy nhất. Nhiều người có thể chỉ ra một giai đoạn căng thẳng, mất mát, chia tay, kiệt sức, sinh con, bệnh mạn tính, cô lập hoặc áp lực tài chính. Những người khác không xác định được một sự kiện rõ ràng. Cả hai đều có thể xảy ra.

Nguy cơ có thể đến từ nhiều hướng. Yếu tố sinh học có thể bao gồm tiền sử gia đình, thay đổi hormone, rối loạn giấc ngủ, đau mạn tính, vấn đề tuyến giáp, các tình trạng sức khỏe khác hoặc tác dụng của thuốc. Yếu tố tâm lý có thể bao gồm tự chỉ trích kéo dài, sang chấn, căng thẳng dai dẳng, kiểu né tránh hoặc cảm giác bị mắc kẹt. Yếu tố xã hội có thể bao gồm cô đơn, môi trường không an toàn, phân biệt đối xử, thiếu hỗ trợ, mất việc, áp lực chăm sóc hoặc những chuyển đổi lớn trong đời.

Không yếu tố nào trong số này có nghĩa là trầm cảm là lỗi của ai đó. Chúng cũng không có nghĩa là trầm cảm là điều không thể tránh khỏi. Chúng chỉ cho thấy vì sao nên hiểu trầm cảm như một tình trạng sức khỏe chịu nhiều ảnh hưởng. Góc nhìn rộng hơn đó có thể giảm xấu hổ và khiến các bước tiếp theo thực tế hơn.

Nếu các triệu chứng xuất hiện đột ngột, cảm thấy dữ dội bất thường hoặc đi kèm ý nghĩ tự làm hại bản thân, điều quan trọng là tìm hỗ trợ khẩn cấp. Tại Hoa Kỳ, gọi hoặc nhắn tin đến 988 có thể kết nối một người với Suicide & Crisis Lifeline. Bên ngoài Hoa Kỳ, dịch vụ khẩn cấp địa phương hoặc đường dây khủng hoảng địa phương là lựa chọn an toàn hơn khi có nguy cơ tức thời.

Trầm cảm và lo âu có được coi là bệnh tâm thần không?

Trầm cảm và lo âu khác nhau, nhưng chúng thường chồng lấp. Trầm cảm thường tập trung vào tâm trạng thấp, mất hứng thú, ít năng lượng và thay đổi trong suy nghĩ hoặc chức năng. Lo âu thường tập trung vào sợ hãi, lo lắng, căng thẳng, né tránh hoặc kích hoạt cơ thể. Một người có thể trải nghiệm một tình trạng mà không có tình trạng kia, nhưng nhiều người trải nghiệm cả hai.

Khi triệu chứng lo âu kéo dài và gây suy giảm, chúng có thể là một phần của rối loạn lo âu. Khi triệu chứng trầm cảm kéo dài và gây suy giảm, chúng có thể là một phần của rối loạn trầm cảm. Nếu cả hai kiểu đều có mặt, đánh giá chuyên môn có thể giúp làm rõ điều gì đang xảy ra và kiểu hỗ trợ nào có thể phù hợp.

Sự chồng lấp này là một lý do các công cụ sàng lọc nên được xem là điểm khởi đầu. Một bảng hỏi trầm cảm có thể làm nổi bật tâm trạng thấp, giấc ngủ, khẩu vị, suy nghĩ tự chỉ trích hoặc mất niềm vui, nhưng nó không thể hoàn toàn tách trầm cảm khỏi lo âu, phản ứng sang chấn, vấn đề y khoa, đau buồn, tác dụng của chất hoặc triệu chứng phổ lưỡng cực.

Trầm cảm sau sinh, theo mùa, lưỡng cực, nhẹ hoặc mạn tính có phải là bệnh tâm thần không?

Nhiều biến thể từ khóa hỏi liệu một dạng trầm cảm cụ thể có “được tính” hay không. Câu trả lời phụ thuộc vào dạng và bối cảnh, nhưng nguyên tắc chung nhất quán: nếu kiểu biểu hiện có ý nghĩa lâm sàng và ảnh hưởng đến chức năng, nó có thể thuộc một tình trạng sức khỏe tâm thần được công nhận.

Trầm cảm sau sinh hoặc hậu sản chỉ trầm cảm liên quan đến giai đoạn sau khi sinh. Nhiều chuyên gia hiện dùng thuật ngữ rộng hơn là trầm cảm chu sinh, vì triệu chứng có thể bắt đầu trong thai kỳ cũng như sau khi sinh. Đây không phải là khiếm khuyết tính cách hay thất bại trong vai trò làm cha mẹ; đó là vấn đề sức khỏe cần được hỗ trợ.

Trầm cảm theo mùa, thường được thảo luận như rối loạn cảm xúc theo mùa hoặc trầm cảm nặng có kiểu theo mùa, bao gồm các triệu chứng trầm cảm có xu hướng xuất hiện trong những mùa nhất định. Nó không chỉ là không thích mùa đông hoặc có một tuần nhiều mây.

Trầm cảm lưỡng cực khác vì các giai đoạn trầm cảm xảy ra trong rối loạn lưỡng cực, tình trạng cũng có thể bao gồm các giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ. Sự khác biệt này quan trọng vì việc lập kế hoạch điều trị có thể khác.

Trầm cảm mạn tính có thể chỉ rối loạn trầm cảm dai dẳng hoặc các triệu chứng trầm cảm kéo dài. Trầm cảm nhẹ vẫn có thể quan trọng nếu nó ảnh hưởng đến giấc ngủ, động lực, công việc, các mối quan hệ hoặc tự chăm sóc. Trầm cảm nặng có nhiều khả năng liên quan đến suy giảm lớn và lo ngại về an toàn. Trong mọi trường hợp, nhãn mức độ nghiêm trọng nên hướng dẫn hỗ trợ, chứ không định nghĩa giá trị của một người.

Sàng lọc BDI phù hợp với bức tranh này như thế nào

Thang đo Trầm cảm Beck, thường gọi là BDI, là bảng hỏi tự báo cáo được thiết kế để đo mức độ nghiêm trọng của triệu chứng trầm cảm. Nó hỏi về các trải nghiệm như buồn bã, bi quan, mất niềm vui, suy nghĩ tự chỉ trích, thay đổi giấc ngủ, thay đổi khẩu vị, mệt mỏi và vấn đề tập trung.

Điểm BDI có thể hữu ích vì nó sắp xếp nỗi khó chịu mơ hồ thành ảnh chụp triệu chứng rõ hơn. Với người không chắc tâm trạng thấp của mình là căng thẳng tạm thời hay điều gì đó dai dẳng hơn, một công cụ sàng lọc trầm cảm riêng tư có thể hỗ trợ suy ngẫm và giúp mô tả mối lo dễ dàng hơn trong cuộc trò chuyện tương lai với chuyên gia.

Dù vậy, kết quả BDI không phải là chẩn đoán chính thức. Nó không thay thế phỏng vấn lâm sàng, đánh giá an toàn, xem xét y khoa hoặc cân nhắc những lời giải thích khác. Tốt nhất nên dùng nó như một phần thông tin: một cách nhận ra các kiểu biểu hiện, theo dõi thay đổi theo thời gian và quyết định liệu hỗ trợ thêm có là điều khôn ngoan hay không.

Nếu bạn dùng công cụ sàng lọc, hãy chú ý nhiều hơn điểm số. Hãy xem bạn đã chọn những triệu chứng nào, chúng đã hiện diện bao lâu, điều gì đã thay đổi trong đời sống hằng ngày và có bất kỳ lo ngại an toàn nào không. Bối cảnh đó thường quan trọng không kém con số.

Hồi phục có thể trông như thế nào

Mọi người có thể hồi phục khỏi trầm cảm, và nhiều người cải thiện với sự hỗ trợ phù hợp. Hồi phục không phải lúc nào cũng có nghĩa là triệu chứng biến mất qua một đêm hoặc không bao giờ quay lại. Nó có thể nghĩa là triệu chứng bớt dữ dội, thói quen hằng ngày dễ quản lý hơn, các mối quan hệ cảm thấy dễ tiếp cận hơn và người đó lấy lại cảm giác có lựa chọn.

Hỗ trợ có thể bao gồm trị liệu trò chuyện, thuốc do bác sĩ lâm sàng đủ năng lực kê, thay đổi lối sống, hỗ trợ xã hội, thói quen ngủ và hoạt động, điều trị các vấn đề y khoa liên quan hoặc kết hợp nhiều cách tiếp cận. Kế hoạch phù hợp phụ thuộc vào người đó, kiểu triệu chứng, mức độ nghiêm trọng, an toàn, khả năng tiếp cận, sở thích và tiền sử y khoa.

Với triệu chứng nhẹ, tự chăm sóc có cấu trúc có thể giúp một số người, đặc biệt khi đi kèm theo dõi và hỗ trợ. Với triệu chứng vừa, nặng, mạn tính, sau sinh, lưỡng cực hoặc liên quan đến an toàn, chăm sóc chuyên nghiệp trở nên đặc biệt quan trọng. Nếu triệu chứng bao gồm ý nghĩ về cái chết, tự làm hại bản thân hoặc cảm giác không thể giữ an toàn, hỗ trợ khẩn cấp quan trọng hơn việc chờ xem mọi chuyện có qua đi không.

Cũng có thể sống một cuộc đời có ý nghĩa trong khi quản lý trầm cảm. Một số người có một giai đoạn và hồi phục tốt. Những người khác gặp triệu chứng tái diễn và học cách nhận biết dấu hiệu cảnh báo sớm. Mục tiêu không phải là trở thành phiên bản hoàn hảo của chính mình; mà là nhận đủ hỗ trợ để cuộc sống an toàn hơn, ổn định hơn và khả thi hơn.

Làm gì nếu câu hỏi này mang tính cá nhân

Nếu bạn hỏi “trầm cảm có phải là bệnh tâm thần không” vì câu hỏi này có vẻ liên quan đến chính bạn, hãy bắt đầu nhẹ nhàng. Viết ra điều gì đã thay đổi: tâm trạng, giấc ngủ, khẩu vị, sự tập trung, năng lượng, hứng thú, lời tự nói với bản thân, chức năng ở nơi làm việc hoặc trường học, các mối quan hệ và bất kỳ ý nghĩ nào về tự làm hại bản thân. Ghi lại khi nào kiểu biểu hiện bắt đầu và nó đang tốt hơn, xấu hơn hay giữ nguyên.

Bạn có thể dùng suy ngẫm về điểm BDI như bước đầu riêng tư, đặc biệt nếu bạn muốn có ngôn ngữ để mô tả điều mình đang trải qua. Sau đó hãy cân nhắc chia sẻ ghi chú với chuyên gia sức khỏe tâm thần, bác sĩ chăm sóc ban đầu, cố vấn học đường, dịch vụ khủng hoảng hoặc một nguồn hỗ trợ đáng tin cậy khác. Kết quả sàng lọc nên mở ra cuộc trò chuyện, không đóng lại nó.

Quan trọng nhất, cố gắng đừng biến nhãn gọi thành sự phán xét. Việc trầm cảm là bệnh tâm thần không có nghĩa là bạn đã hỏng. Nó có nghĩa là trải nghiệm của bạn xứng đáng được chú ý, đặt trong bối cảnh và chăm sóc.

FAQ

Trầm cảm có được tính là mắc bệnh tâm thần không?

Trầm cảm lâm sàng có thể thuộc phạm trù rộng của bệnh tâm thần, nhưng nhiều người thích ngôn ngữ cụ thể hơn như rối loạn trầm cảm, rối loạn khí sắc hoặc tình trạng sức khỏe tâm thần. Nói rằng ai đó đang sống với trầm cảm thường tôn trọng hơn là gắn nhãn người đó là “bị bệnh tâm thần”.

Người ta có thể hồi phục khỏi trầm cảm không?

Có. Nhiều người cải thiện với hỗ trợ phù hợp, có thể bao gồm trị liệu, thuốc, hỗ trợ xã hội, thay đổi thói quen, điều trị các vấn đề sức khỏe liên quan hoặc kết hợp nhiều cách tiếp cận. Hồi phục có thể khác nhau ở mỗi người, và triệu chứng tái diễn có thể cần chăm sóc liên tục.

Điều gì kích hoạt trầm cảm?

Trầm cảm có thể liên quan đến sự kiện đời sống căng thẳng, đau buồn, sang chấn, sinh con, bệnh mạn tính, rối loạn giấc ngủ, tiền sử gia đình, cô lập, sử dụng chất hoặc áp lực kéo dài. Đôi khi không có một yếu tố kích hoạt rõ ràng duy nhất. Đánh giá đầy đủ xem xét các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội cùng nhau.

Người bị trầm cảm có thể sống cuộc sống bình thường không?

Nhiều người bị trầm cảm sống cuộc đời đầy đủ và có ý nghĩa, đặc biệt khi họ có hỗ trợ và kế hoạch phù hợp với nhu cầu. Triệu chứng vẫn có thể khó khăn, và một số người cần chăm sóc dài hạn, nhưng trầm cảm không xóa đi năng lực, các mối quan hệ hoặc tương lai của một người.

Trầm cảm nhẹ vẫn là bệnh tâm thần không?

Trầm cảm nhẹ vẫn có thể là một phần của rối loạn trầm cảm nếu nó kéo dài và ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày. “Nhẹ” không có nghĩa là không quan trọng. Nó có nghĩa là mức triệu chứng có thể thấp hơn trầm cảm vừa hoặc nặng, và có thể đáp ứng tốt với hỗ trợ sớm.

Trầm cảm sau sinh có phải là bệnh tâm thần không?

Trầm cảm sau sinh, thường được đưa vào các thảo luận rộng hơn về trầm cảm chu sinh, là một tình trạng sức khỏe tâm thần có thật. Nó có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, năng lượng, giấc ngủ, sự gắn kết và an toàn. Bất kỳ ai có thể đang trải qua trầm cảm sau sinh nên tìm hỗ trợ từ một chuyên gia y tế đủ năng lực.

Trầm cảm là bệnh tâm thần hay một cảm xúc?

Buồn là một cảm xúc. Trầm cảm là một kiểu triệu chứng rộng hơn có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, suy nghĩ, hành vi, năng lượng thể chất, giấc ngủ, khẩu vị và chức năng hằng ngày. Sự khác biệt này quan trọng vì cảm xúc thường trôi qua, trong khi trầm cảm có thể cần hỗ trợ có cấu trúc.